Sáng nay mình mở máy lúc bảy giờ kém, việc đầu tiên vẫn như mọi ngày: bật phần mềm dịch, nạp bộ nhớ dịch của khách hàng cũ, rồi mới đi pha cà phê. Bộ hướng dẫn vận hành máy ép nhựa hôm qua còn khoảng bốn mươi trang. Nhờ bộ nhớ dịch, gần một phần ba số câu đã hiện sẵn gợi ý từ dự án năm ngoái của cùng khách.

Mấy bạn sinh viên thực tập ở chỗ mình hay hỏi CAT tool là gì, có phải “phần mềm dịch hộ” không. Không phải. Câu trả lời ngắn của mình là: nó là cái bàn làm việc của người biên dịch, có ngăn kéo nhớ những gì mình từng viết. Còn việc viết, vẫn là mình.

01 / Cái tên nghe to tát, bản chất khá giản dị

CAT là viết tắt của Computer-Assisted Translation, dịch có máy tính hỗ trợ. Khi mình mở một file DOCX trong phần mềm, nó không trả về nguyên một bản dịch như các công cụ dịch máy. Nó cắt văn bản thành từng phân đoạn (segment), thường mỗi đoạn là một câu, rồi xếp thành hai cột: bên trái câu gốc, bên phải ô trống để mình gõ.

Dịch xong câu nào, mình bấm xác nhận. Cặp câu nguồn và câu đích đó được cất vào bộ nhớ dịch (translation memory, gọi tắt TM). Lần sau gặp câu y hệt, phần mềm điền sẵn. Gặp câu gần giống, chẳng hạn chỉ khác con số hay tên linh kiện, nó vẫn đưa ra gợi ý và tô màu chỗ khác biệt để mình sửa.

Thứ hai là cơ sở thuật ngữ (termbase). Đây là danh sách từ chuyên ngành đã thống nhất với khách. Với khách máy ép nhựa kia, “金型” phải là “khuôn”, không được lúc “khuôn” lúc “khuôn đúc” lúc “mold”. Mỗi khi câu gốc có từ nằm trong termbase, phần mềm hiện cách dịch đã chốt ngay bên cạnh.

Những phần ít người kể

Ngoài TM và termbase, có hai thứ mình dùng hằng ngày mà người mới hay bỏ qua. Một là chức năng kiểm tra chất lượng (QA check): nó soát số liệu lệch giữa hai bên, thẻ định dạng bị mất, khoảng trắng thừa, thuật ngữ dùng sai so với termbase. Hai là bộ lọc file. Một file Excel có công thức, một file PowerPoint đầy hộp chữ, hay một file XML của lập trình viên, mở bằng phần mềm thì mình chỉ thấy chữ cần dịch, còn bố cục giữ nguyên khi xuất ra.

Lần đầu dùng QA check, mình phát hiện mình gõ nhầm “0,5 mm” thành “5 mm” ở một bản đã giao. Từ đó mình không bao giờ bỏ bước này.

02 / CAT tool và dịch máy, hai thứ hay bị nhập làm một

Đây là chỗ nhầm phổ biến nhất. Dịch máy (machine translation) là thuật toán tự sinh ra câu đích. CAT tool là môi trường để người dịch làm việc, trong đó dịch máy có thể là một nguồn gợi ý được cắm vào, hoặc không. Nhiều dự án mình nhận, khách cấm dùng dịch máy vì lý do bảo mật, và mình vẫn làm trên CAT tool bình thường.

Bảng này mình vẽ cho bạn thực tập hồi tháng trước, vì bạn ấy cứ nghĩ học CAT tool là học “cách nhờ máy dịch”. Thật ra phần lớn thời gian trên phần mềm, mình vẫn đang dịch bằng đầu.

Một chuyện nữa liên quan tới tiền. Nhiều công ty dịch thuật tính đơn giá theo mức trùng khớp với TM: câu trùng hoàn toàn, câu trùng một phần và câu mới được tính khác nhau. Không hiểu cơ chế này thì đọc bảng phân tích (analysis report) đính kèm đơn hàng sẽ thấy rối, và khó trao đổi lại khi thấy chưa hợp lý.

03 / Những cái tên mình đã ngồi cùng

Mình không định xếp hạng phần mềm nào hơn phần mềm nào, vì mỗi khách một yêu cầu. Chỉ kể những gì mình đã dùng thật.

Trados Studio của RWS là thứ mình gặp nhiều nhất ở các dự án qua công ty dịch thuật lớn, nhất là bản địa hóa tài liệu kỹ thuật. Nặng, nhiều nút, mất một thời gian mới quen. memoQ thì mình thấy dễ chịu hơn ở khoản quản lý thuật ngữ, nhiều người dịch tự do quen mình đang dùng. OmegaT miễn phí, mã nguồn mở, giao diện đơn sơ nhưng đủ để hiểu tư duy phân đoạn và TM. Mình hay khuyên người mới bắt đầu từ đây.

Ngoài ra còn nhóm chạy trên trình duyệt như Phrase (tên cũ là Memsource) và Smartcat. Không phải cài gì, nhiều người cùng dịch, biên tập và quản lý một dự án. Đổi lại, mạng chập chờn là ngồi chờ, và mọi thứ nằm trên máy chủ của nền tảng nên phải đọc kỹ yêu cầu bảo mật của khách.

Nếu bạn đang phân vân CAT tool nằm ở đâu trong các hướng đi trong nghề biên phiên dịch, thì nó gắn với biên dịch văn bản và bản địa hóa (localization). Người làm phiên dịch nói gần như không đụng tới, trừ lúc trích bảng thuật ngữ ra để học trước buổi họp.

“Phần mềm nhớ giùm mình mười nghìn câu. Nó không biết câu nào hợp với ngữ cảnh hôm nay.”

04 / Mấy điều mình rút ra sau nhiều năm dùng

Gợi ý trùng khớp cao không có nghĩa là đúng. Có lần TM điền sẵn câu “Nhấn nút dừng khẩn cấp” cho một câu gốc giống hệt, nhưng trong tài liệu mới, câu đó nằm ở phần mô tả thiết bị chứ không phải thao tác, nên phải chuyển sang dạng mô tả. Mình đọc lại cả đoạn trước khi xác nhận, kể cả với câu trùng hoàn toàn.

Bộ nhớ dịch tạo ra từ tài liệu của khách có thể thuộc về khách, tùy hợp đồng. Mình luôn hỏi rõ trước khi dùng lại TM của dự án này cho khách khác, và không bao giờ đưa tài liệu mật lên công cụ dịch máy công cộng khi chưa được cho phép.

Với người mới, cách tập của mình khá thủ công. Lấy một tài liệu song ngữ công khai, ví dụ sách hướng dẫn sử dụng một món đồ gia dụng có cả bản tiếng Nhật và tiếng Việt. Tạo dự án trong OmegaT, dịch phần tiếng Nhật, sau đó so với bản tiếng Việt có sẵn. Vài buổi tối là quen thao tác tạo dự án, nạp TM, chạy kiểm tra, xuất file. Lúc nhận bài test của công ty dịch thuật, bạn sẽ không bị khựng vì phần mềm lạ.

Song song, nên tự lập termbase riêng cho mảng mình theo. Termbase cơ khí của mình bắt đầu từ một file Excel vài chục dòng, giờ đã thành thứ mình tiếc nhất nếu lỡ mất máy. Thế nên sao lưu nữa, cuối tuần nào mình cũng chép ra ổ ngoài.

Khi đã dùng quen một phần mềm, ghi rõ tên và mức độ sử dụng vào hồ sơ. Bên tuyển dụng ở mảng biên dịch thường hỏi thẳng: dùng được Trados không, xuất được file bilingual để review không, chạy QA chưa. Trả lời được mấy câu đó, nói chuyện với nhau dễ hơn nhiều.