Trong tin tuyển dụng, “biên dịch” và “phiên dịch” hay đứng cạnh nhau nên nhiều người nghĩ đó là một việc. Thực tế, câu hỏi biên dịch và phiên dịch khác nhau thế nào có câu trả lời rõ: một bên làm với chữ viết, một bên làm với lời nói. Sự khác biệt này kéo theo kỹ năng, nhịp làm việc và kiểu áp lực hoàn toàn khác nhau.

1. Định nghĩa ngắn gọn về hai công việc

Biên dịch viên (Translator) là người chuyển nội dung từ văn bản ngôn ngữ nguồn sang văn bản ngôn ngữ đích. Sản phẩm cuối cùng là một tài liệu viết: hợp đồng, sách hướng dẫn, phụ đề phim hay hồ sơ du học. Người làm biên dịch được phép đọc đi đọc lại bản gốc, tra từ điển, hỏi chuyên gia và sửa bản dịch nhiều lần trước khi bàn giao.

Phiên dịch viên (Interpreter) thì chuyển lời nói của một người sang ngôn ngữ khác để người nghe hiểu ngay tại chỗ. Sản phẩm là lời nói, phát ra một lần và không thể “sửa bản nháp”. Phiên dịch xuất hiện trong cuộc họp, buổi đàm phán, chuyến thăm nhà máy hoặc hội nghị quốc tế. Chính yếu tố thời gian thực này tạo nên khoảng cách lớn nhất giữa hai nghề.

2. So sánh chi tiết biên dịch và phiên dịch

Để thấy rõ sự khác biệt, có thể đặt hai công việc cạnh nhau theo từng tiêu chí cụ thể. Bảng dưới đây tổng hợp những điểm người mới hay nhầm lẫn nhất.

Qua bảng so sánh, có thể thấy hai công việc chung nền ngoại ngữ nhưng khác nhau từ cách làm tới nơi làm. Vì thế người giỏi biên dịch chưa hẳn đã phiên dịch tốt, và ngược lại.

Khác biệt về áp lực

Áp lực của biên dịch đến từ hạn chót và yêu cầu chính xác tuyệt đối với từng con số, điều khoản. Một lỗi dịch trong hợp đồng có thể gây tranh chấp sau này, nên người biên dịch phải kiểm tra kỹ từng chi tiết. Áp lực của phiên dịch lại là áp lực tức thời: phải hiểu, chọn từ và nói ra trong vài giây, trước mặt nhiều người, đôi khi giữa không khí đàm phán căng thẳng.

Khác biệt về hình thức

Biên dịch có nhiều dạng như dịch tài liệu chuyên ngành, dịch hồ sơ cần chứng thực chữ ký người dịch, dịch phụ đề hay bản địa hóa phần mềm. Phiên dịch cũng chia thành nhiều hình thức. Bạn có thể xem thêm bức tranh chung của nghề biên phiên dịch để thấy các nhánh này nằm ở đâu trong tổng thể ngành. Với riêng phiên dịch, ba hình thức thường gặp là:

– Phiên dịch nối tiếp (Consecutive Interpreting) để người nói dứt một đoạn rồi người dịch mới chuyển ngữ.

– Phiên dịch song song hay phiên dịch cabin (Simultaneous Interpreting) dịch gần như cùng lúc với diễn giả qua tai nghe.

– Phiên dịch thầm (Whispered Interpreting) thì người dịch ngồi sát bên và nói nhỏ cho một hoặc hai người nghe.

Mỗi hình thức trên yêu cầu mức luyện tập khác nhau, trong đó phiên dịch cabin thường cần quá trình đào tạo dài nhất.

3. Bạn hợp với biên dịch hay phiên dịch

Không có lựa chọn nào “cao cấp” hơn, chỉ có lựa chọn hợp với tính cách và thế mạnh hơn. Người hướng nội, thích tập trung lâu vào một tài liệu, có khả năng viết tiếng Việt mượt mà thường cảm thấy thoải mái với biên dịch. Người thích giao tiếp, phản xạ nhanh, không ngại đứng trước đám đông và chịu được tình huống bất ngờ thường hợp với phiên dịch hơn.

Biên dịch viên được phép sai trong bản nháp nhưng không được sai trong bản cuối; phiên dịch viên không có bản nháp, chỉ có một lần nói duy trì sự tin cậy của cả cuộc họp.

4. Có nên làm cả hai không

Ở doanh nghiệp FDI, đặc biệt là công ty Nhật và Hàn, vị trí phiên dịch nội bộ thường kiêm luôn biên dịch tài liệu, email và báo cáo. Vì vậy trong vài năm đầu, nhiều người làm cả hai và đó là cách rèn nghề khá hiệu quả. Biên dịch giúp tích lũy từ vựng và thuật ngữ chính xác, còn phiên dịch giúp tăng phản xạ và hiểu ngữ cảnh giao tiếp thực.

Khi đã có kinh nghiệm, phần lớn người làm nghề sẽ chuyên sâu một hướng để nâng chất lượng và mức thù lao. Người theo biên dịch có thể đi sâu vào pháp lý, y dược hoặc kỹ thuật, còn người theo phiên dịch có thể hướng tới phiên dịch hội nghị hoặc phiên dịch đàm phán cấp cao.

5. Câu hỏi thường gặp

1. Biên dịch hay phiên dịch khó hơn?

Mỗi việc khó theo một kiểu. Biên dịch khó ở độ chính xác và chất lượng câu chữ, phiên dịch khó ở tốc độ và áp lực tức thời. Mức độ khó còn phụ thuộc lĩnh vực và cặp ngôn ngữ.

2. Làm phiên dịch có cần chứng chỉ riêng không?

Tại Việt Nam chưa có chứng chỉ hành nghề bắt buộc cho phiên dịch doanh nghiệp. Nhà tuyển dụng thường dựa vào chứng chỉ ngoại ngữ, bài test thực tế và kinh nghiệm để đánh giá.

3. Thông dịch viên và phiên dịch viên có giống nhau không?

Về cơ bản là một. “Thông dịch viên” là cách gọi phổ biến hơn ở miền Nam, cả hai đều chỉ người chuyển ngữ lời nói trực tiếp.

Tóm lại, hai công việc dùng chung nền ngoại ngữ nhưng khác nhau về đối tượng, tốc độ và kỹ năng cốt lõi. Hiểu rõ biên dịch và phiên dịch khác nhau thế nào giúp bạn chọn hướng luyện tập đúng thay vì cố gắng giỏi mọi thứ cùng lúc. Hãy bắt đầu bằng việc thử sức với cả hai, quan sát mình thấy thoải mái ở đâu, rồi dồn công sức vào hướng phù hợp nhất với tính cách.

Nội dung mang tính tham khảo; điều kiện tuyển dụng và thu nhập thực tế khác nhau tùy doanh nghiệp, vị trí và thời điểm.

Châu Thị Mỹ Linh