Tháng nào hộp thư của mình cũng có vài tin nhắn gần giống nhau, thường từ các bạn năm hai, năm ba ngành Ngôn ngữ Nhật, có khi là Anh, Hàn, Trung. Câu hỏi gói lại là: học ngôn ngữ ra làm biên phiên dịch được không. Mình trả lời được. Rồi mình hay nói thêm một đoạn dài mà các bạn ít khi muốn nghe, nên hôm nay viết luôn ra đây.

01 / Tấm bằng giúp qua vòng hồ sơ, bài test mới là cửa thật

Chương trình ngành ngôn ngữ dạy bốn kỹ năng, văn hóa, ngôn ngữ học, thêm vài học phần lý thuyết dịch và thực hành dịch. Nền đó có giá trị. Nhưng số giờ thực sự ngồi dịch tài liệu thật, bị người có nghề sửa từng câu, thường không nhiều.

Mình từng chấm bài test cho một công ty dịch thuật mình cộng tác. Đề là hai trang hướng dẫn bảo trì máy nén khí, tiếng Nhật sang tiếng Việt. Có bài của bạn có chứng chỉ JLPT N1 nhưng dịch “定期点検” thành “kiểm tra định kỳ” ở trang đầu, “bảo dưỡng theo chu kỳ” ở trang sau, và để nguyên câu tiếng Việt dài ba dòng theo trật tự tiếng Nhật. Bài đó không qua. Một bài khác, người viết N2, nhưng tiếng Việt gọn, thuật ngữ thống nhất, có ghi chú chỗ không chắc. Bài đó qua.

Bên nhận bài dịch đọc bản tiếng Việt của bạn, chứ không đọc điểm thi của bạn.

02 / Những thứ trường ít dạy mà nghề đòi

Thứ nhất là viết tiếng mẹ đẻ. Nghe hơi ngược đời, nhưng mình thấy đây là điểm yếu phổ biến nhất ở người mới. Bản dịch được đánh giá qua câu chữ đích, nên một biên dịch viên (translator) tiếng Việt kém thì ngoại ngữ giỏi mấy cũng hụt.

Thứ hai là một mảng chuyên môn. Tài chính, xây dựng, công nghệ thông tin, y tế, cơ khí. Chọn một hai mảng và học như người trong ngành học, đọc tài liệu gốc bằng cả hai thứ tiếng. Mình biết vài người không học ngôn ngữ, họ là kỹ sư hoặc học luật, ngoại ngữ vững, và ở mảng dịch chuyên ngành họ cạnh tranh rất tốt với người có bằng ngôn ngữ.

Thứ ba là công cụ. Nhiều chỗ tuyển biên dịch hỏi về CAT tool như Trados Studio, memoQ hay Phrase. Còn nếu đi theo phiên dịch viên (interpreter), cần phản xạ, kỹ năng ghi chép và độ lì khi đứng trước người lạ. Hai hướng này rèn khác nhau, nên sớm biết mình nghiêng về bên nào thì đỡ tốn công.

Để hình dung các nhánh của nghề trước khi chọn, bạn có thể đọc phần kiến thức nền về nghề biên phiên dịch mình đã viết, rồi quay lại lập kế hoạch học cho riêng mình.

03 / Nếu mình quay lại năm ba

Mình sẽ không đợi tốt nghiệp. Mình sẽ tìm chỗ thực hành có người sửa bài: thực tập ở công ty dịch thuật, làm cộng tác viên dịch cho một dự án phi lợi nhuận, xin hỗ trợ phiên dịch ở hội thảo của khoa. Một bài dịch bị gạch đỏ kín trang dạy mình nhiều hơn cả tháng đọc lý thuyết dịch.

Mình cũng sẽ gom dần một bộ bài dịch mẫu theo đúng mảng muốn theo, chọn tài liệu công khai để không dính chuyện bảo mật. Và mình sẽ viết tiếng Việt nhiều hơn. Viết nhật ký, viết tóm tắt báo, viết gì cũng được, miễn là viết đều.

Còn với bài test, mình có một mẹo nhỏ học được sau vài lần trượt. Trước khi nộp, đọc bản tiếng Việt to thành tiếng, không nhìn bản gốc. Câu nào đọc vấp, câu đó gần như chắc là đang mang trật tự của ngoại ngữ. Thuật ngữ thì lập một bảng nhỏ ngay từ đầu bài, mỗi lần gặp lại là tra bảng đó, không dịch theo cảm giác. Chỗ nào không chắc, ghi chú rõ cho người chấm thay vì đoán. Người chấm thường đánh giá cao sự thành thật đó hơn một câu dịch trơn nhưng sai.

Một điều nữa phải nói thật. Nhu cầu dịch của mỗi ngôn ngữ lên xuống theo dòng vốn đầu tư và quan hệ thương mại từng giai đoạn. Dịch máy và AI cũng đã thay một phần việc dịch văn bản phổ thông, nên việc hậu kiểm bản dịch máy giờ là một mảng việc riêng. Mình không nói vậy để các bạn nản. Mình nói để các bạn chọn hướng bằng thông tin, không phải bằng hình dung.

Có bạn hỏi mình không học ngành ngôn ngữ thì có làm được không. Được, nếu bạn chứng minh được năng lực qua bài test và bài mẫu, và thường người trái ngành có lợi thế chuyên môn. Có bạn hỏi cần chứng chỉ gì. Tùy ngôn ngữ, phổ biến là IELTS, JLPT, TOPIK, HSK, nhưng chứng chỉ chỉ giúp hồ sơ được đọc. Còn câu AI có thay người dịch không, mình nghĩ ở những tài liệu cần chính xác cao, bối cảnh phức tạp hay giao tiếp trực tiếp, vẫn phải có người chịu trách nhiệm cuối cùng. Và người đó cần giỏi hơn cái máy ở đúng chỗ máy hay sai.