Tuần trước mình nhận dịch tiếng Nhật cho một buổi đánh giá nhà cung cấp ở khu công nghiệp. Cùng phòng họp hôm đó có một bạn phiên dịch viên tiếng Hàn, đi theo đoàn khách của một công ty linh kiện. Hai đứa ngồi cạnh nhau suốt buổi, giờ nghỉ trưa thì ngồi ăn cơm hộp ở căng tin. Bài này phần lớn là những gì mình nghe bạn ấy kể, cộng với chuyện mình thấy ở các đồng nghiệp làm tiếng Hàn trong mấy năm đi dịch chung.

01 / Chức danh ghi một đằng, việc làm một nẻo

Trên tin tuyển dụng, vị trí này có thể là thông dịch viên, trợ lý tiếng Hàn, nhân viên biên phiên dịch, có chỗ ghi “phiên dịch kiêm thư ký”. Tiếng Anh thường gọi là Korean interpreter. Nhưng hỏi kỹ thì ngày làm việc của bạn ấy chẳng mấy khi chỉ có dịch nói.

Sáng bảy rưỡi họp giao ban xưởng, dịch cho trưởng xưởng người Hàn và các tổ trưởng. Chín giờ theo quản lý chất lượng đi kiểm tra dây chuyền, có lỗi gì thì đứng ngay đó truyền đạt cho công nhân. Mười giờ quay về văn phòng dịch báo cáo lỗi sang tiếng Hàn, gửi lên trên trước giờ nghỉ trưa. Chiều có thể là đi cùng chuyên gia lên cơ quan quản lý lao động ở địa phương để nộp hồ sơ gia hạn giấy phép lao động, hoặc ngồi dịch email với nhà cung cấp. Cuối ngày dịch biên bản họp.

Bạn ấy cười bảo, ranh giới giữa phiên dịch và trợ lý ở nhà máy mờ lắm, ai không hỏi rõ phạm vi việc ngay từ lúc phỏng vấn thì dễ thành người làm đủ thứ.

Mình nghĩ người mới nên hỏi thẳng lúc phỏng vấn: một tuần bao nhiêu phần là dịch, bao nhiêu phần là việc hành chính. Câu hỏi đó không thất lễ chút nào.

02 / Nhà máy, văn phòng, hội nghị và mấy chỗ khác

Mỗi môi trường kéo người dịch về một hướng khác. Ở nhà máy điện tử hay may mặc, cái cần nhất là thuật ngữ kỹ thuật và phản xạ, vì người ta nói nhanh, nói tắt, và đang đứng giữa tiếng máy. Ở văn phòng công ty thương mại hay xây dựng, việc nghiêng về văn bản: hợp đồng, email, báo cáo tháng, đôi khi kiêm luôn lịch làm việc cho giám đốc. Văn phong phải trang trọng, kính ngữ phải chuẩn.

Hội nghị, lễ ký kết, đón đoàn công tác thì lại khác hẳn. Ít ngày nhưng căng, cần chuẩn bị tài liệu từ trước và đứng được trước đông người. Còn mảng du lịch, y tế cho khách Hàn thì cần sự mềm mỏng, hiểu tâm lý người đang ở nước lạ.

Chuyện ca kíp cũng tùy chỗ. Nhà máy chạy ba ca thì phiên dịch có khi phải theo lịch sản xuất, tăng ca khi có đợt kiểm tra của khách. Văn phòng thì đa số giờ hành chính.

“Tiếng Hàn đưa mình vào phòng họp. Hiểu cái máy đang chạy thế nào mới giữ mình ngồi lại trong phòng đó.”

03 / TOPIK và những thứ điểm số không nói

Thước đo phổ biến là kỳ thi TOPIK (Test of Proficiency in Korean). TOPIK I gồm cấp 1 và 2, TOPIK II gồm cấp 3 đến 6. Nhiều doanh nghiệp tuyển phiên dịch hay nhắc tới TOPIK II từ cấp 4 trở lên, nhưng không có mức chung cho mọi nơi, và theo lời bạn đồng nghiệp kia, buổi dịch thử ngay tại phỏng vấn mới là chỗ người ta quyết định.

Thứ điểm số không đo được là nghe giọng thật. Quản lý người Hàn ở xưởng không nói như băng luyện nghe. Có người nói giọng vùng Gyeongsang, có người nói rất nhanh và cắt cụt câu trong họp nội bộ. Bạn ấy kể tháng đầu đi làm, chiều nào về cũng ghi lại những câu nghe không ra rồi hỏi lại đồng nghiệp người Hàn vào sáng hôm sau.

Thứ nữa là tiếng Việt. Mình gặp không ít bạn tiếng Hàn rất tốt mà dịch sang tiếng Việt lại lủng củng, câu dài, đảo trật tự như văn Hàn. Tổ trưởng nghe một hồi là mất tập trung. Nếu bạn còn đang so sánh tiếng Hàn với các ngôn ngữ và kiểu dịch khác trước khi chọn, có thể đọc thêm cái nhìn tổng thể về nghề biên phiên dịch mà mình viết trước đây.

Rồi đến giữ ý. Trong buổi họp tuần trước, có lúc khách bên Hàn nói khá gắt về tỷ lệ lỗi. Bạn ấy dịch đủ ý, giữ được độ nghiêm, nhưng không thêm sắc thái nặng nề. Người phiên dịch không được tự ý thêm bớt lời của hai bên, kể cả khi muốn làm dịu không khí. Cái khéo nằm ở giọng và cách chọn từ, không nằm ở việc sửa nội dung. Tài liệu nội bộ, số liệu sản xuất, hợp đồng cũng phải giữ kín theo cam kết với công ty.

04 / Vào nghề từ đâu

Đường quen thuộc là học ngành Ngôn ngữ Hàn Quốc hoặc Hàn Quốc học, đi thực tập ở doanh nghiệp Hàn từ năm ba. Người học trái ngành vẫn vào được nếu tự học nghiêm túc, có chứng chỉ, và tìm được chỗ dịch thực tế như sự kiện giao lưu, cộng tác viên dịch tài liệu. Bạn đồng nghiệp kia học kế toán, tự học tiếng Hàn, vào nghề nhờ một vị trí kế toán ở công ty Hàn rồi chuyển dần sang dịch.

Có bạn hỏi mình nên luyện nghe bằng phim không. Phim giúp quen nhịp, nhưng nếu muốn làm ở doanh nghiệp thì nên nghe bản tin, hội thảo, phỏng vấn doanh nhân nhiều hơn. Có bạn hỏi cần chọn ngành sớm không. Theo mình là nên, chọn một mảng như điện tử, may mặc hay xây dựng rồi làm sổ thuật ngữ cho riêng mảng đó, sau mỗi buổi dịch thì bổ sung. Khi đã vững một mảng, sang mảng khác bạn có sẵn cách học.

Một thói quen nhỏ mình học được từ các bạn làm tiếng Hàn: mỗi tối đọc to một đoạn tin tiếng Hàn rồi nói lại bằng tiếng Việt, ghi âm, nghe lại. Mười lăm phút thôi. Làm đều vài tháng, phản xạ khác hẳn.