Cuốn sổ đầu tiên mình dùng để dịch nối tiếp vẫn còn nằm trong ngăn bàn. Trang thứ ba là một buổi giới thiệu nhà máy cho đoàn khách Nhật, ông giám đốc nói liền gần ba phút về lịch sử công ty, sản lượng từng năm và kế hoạch mở rộng. Trang sổ đó kín chữ từ trên xuống dưới, chữ nọ đè chữ kia. Đến lượt mình nói, mình nhìn vào và không đọc được gì ngoài hai con số ở cuối.
Hôm đó mình dịch được khoảng một nửa. Phần còn lại là nhớ mang máng rồi nói vòng. Về nhà mình mới hiểu: mình đã cố chép lại lời người ta, trong khi việc của ghi chép là giữ lại cái khung của bài nói.
01 / Ghi chép để làm gì, khi đã có trí nhớ
Trong phiên dịch nối tiếp (consecutive interpreting), diễn giả nói một đoạn rồi dừng cho người phiên dịch (interpreter) chuyển sang ngôn ngữ kia. Đoạn đó có thể vài chục giây, cũng có thể vài phút, với tên tổ chức, số liệu và lập luận kiểu “vì A nên B, nhưng nếu C thì D”. Trí nhớ ngắn hạn không giữ hết được chừng đó.
Thế nhưng điều mình mất mấy năm mới thấm là ghi chép chỉ đỡ cho trí nhớ, không thay được nó. Người dịch tốt vẫn hiểu bài nói trước, rồi mới ghi. Cuốn sổ chỉ giữ những mốc dễ đánh rơi: ý chính theo thứ tự, mối liên hệ giữa các ý, và những chi tiết “cứng” như số, ngày tháng, tên riêng.
“Nhìn vào trang sổ, mình cần thấy hình dáng bài nói, chứ không phải đọc lại từng chữ của nó.”
02 / Mấy nguyên tắc mình mượn từ sách, rồi sửa cho hợp tay
Phần lớn các lớp phiên dịch mình biết đều dạy dựa trên cách ghi chú mà Jean-François Rozan hệ thống lại từ những năm 1950. Mình không áp dụng y nguyên, nhưng khung đó vẫn đúng.
Ghi ý, không ghi từ
Nghe xong một ý, hiểu nó, rồi viết một hai ký hiệu đủ để nhắc lại ý đó. Câu “Sản lượng năm nay tăng khoảng hai mươi phần trăm so với năm ngoái, chủ yếu nhờ dây chuyền mới” trong sổ mình chỉ còn là: “sl ↑ 20% / nn”, xuống dòng, thụt vào, “∵ dc mới”. Năm sáu ký tự cho một câu dài.
Viết tắt có quy ước, và giữ quy ước đó
Từ dài thì viết tắt, nhưng phải là kiểu viết tắt mình dùng mọi lúc chứ không phải nghĩ ra tại chỗ. Mình hay giữ chữ đầu và chữ cuối, hoặc dùng luôn chữ Hán quen thuộc khi dịch tiếng Nhật, vì một chữ 品 viết nhanh hơn chữ “chất lượng”.
Đừng bỏ những từ nối
“Nhưng”, “vì vậy”, “ngoài ra”, “mặt khác”. Lúc mới học mình coi chúng là từ phụ, bỏ đi để ghi kịp. Kết quả là ý thì đủ mà nói ra nghe như danh sách rời rạc. Từ nối là thứ giữ logic của diễn giả, nên giờ mình luôn có ký hiệu riêng cho chúng ở mép trái trang.
Bố cục dọc, thụt lề
Mỗi ý một dòng. Ý phụ thụt vào so với ý chính. Chủ ngữ ở bên trái, động từ lùi sang phải một chút, bổ ngữ ở dòng dưới. Khi ghi kiểu này, chỉ liếc qua là thấy cấu trúc câu. Gạch ngang ngăn cách mỗi khi diễn giả chuyển sang ý lớn mới.
Số liệu, tên riêng ghi cho chính xác
Đây là phần trí nhớ sai nhiều nhất và cũng là phần khách để ý nhất. Mình từng nhầm “nghìn” với “vạn” khi dịch tiếng Nhật sang tiếng Việt, một con số lệch mười lần. Từ đó mình viết số kèm đơn vị rất rõ, và nếu là tiếng Nhật thì ghi luôn theo hệ đếm của tiếng Việt ngay trong sổ.
03 / Bộ ký hiệu khởi đầu
Dưới đây là mấy ký hiệu mình dùng nhiều nhất. Không phải chuẩn bắt buộc. Mỗi người nên chọn cái mình thấy tự nhiên, rồi dùng nhất quán.
| Ký hiệu | Nghĩa | Mình hay dùng khi |
|---|---|---|
| ↑ / ↓ | Tăng / giảm | Sản lượng, doanh thu, tỷ lệ lỗi |
| → | Dẫn tới, kết quả là | Quan hệ nhân quả, kế hoạch |
| ∵ / ∴ | Vì / do đó | Diễn giả đang lập luận |
| □ | Quốc gia | Thêm chữ tắt bên trong, □J là Nhật, □V là Việt Nam |
| “ | Như trên | Chủ ngữ lặp lại ở ý sau |
| X gạch chéo | Phủ định | Gạch đè lên ký hiệu, ví dụ ↑ có gạch là “không tăng” |
Lúc mới học, mình hào hứng tự chế cả chục ký hiệu trong một tuần. Vào buổi dịch thật thì quên nghĩa một nửa. Bây giờ mình thêm mỗi lần một ký hiệu, dùng nó hai tuần cho thành phản xạ rồi mới thêm cái khác.
04 / Cách mình tự luyện ở nhà
Mình coi ghi chép là một bài tập riêng, giống người chạy bộ có buổi tập sức bền tách khỏi buổi tập tốc độ. Nếu bạn đang vẽ lộ trình trong nghề biên phiên dịch cho mình, nên để ghi chép thành một mục có giờ cố định, đặt cạnh việc học từ vựng và kiến thức chuyên ngành.
Cách làm đơn giản. Chọn một bài phát biểu hoặc một bản tin dài hai, ba phút. Nghe một lần, không dừng, vừa nghe vừa ghi. Sau đó gấp nguồn lại, nhìn sổ và nói lại bằng ngôn ngữ đích, bật ghi âm điện thoại. Cuối cùng mở lại bản gốc, so với bản ghi âm của mình.
Giai đoạn đầu mình nghe và nói cùng một ngôn ngữ, chỉ để tập tách ý. Nghe tiếng Việt, ghi, rồi kể lại bằng tiếng Việt. Quen rồi mới chuyển sang nghe tiếng Nhật, nói tiếng Việt. Độ dài đoạn nghe và mật độ số liệu tăng dần. Khoảng hai mươi phút mỗi ngày, đều đặn, hiệu quả hơn hẳn ba tiếng dồn vào chủ nhật. Ít ra với mình là vậy.
Sau mỗi buổi tập, mình đánh dấu ba loại chỗ hỏng ngay trên trang sổ: ý bị mất, ký hiệu gây nhầm, chỗ ghi quá nhiều chữ. Đếm dần qua từng tuần, mình thấy rõ mình đang yếu ở đâu.
Phần rà soát này nghe nhàm nhưng là phần làm sổ mình gọn đi nhiều nhất. Có giai đoạn mình phát hiện mình luôn mất ý thứ hai sau một con số dài, vì mải ghi số. Giải pháp hóa ra rất đơn giản: ghi số thật nhanh ở lề phải, quay lại dòng chính ngay.
05 / Mấy chuyện nhỏ về dụng cụ
Có bạn hỏi mình nên ghi bằng ngôn ngữ nguồn hay ngôn ngữ đích. Mình không thấy có đáp án chung. Mình ghi lẫn lộn, ký hiệu là chính, chữ thì chữ nào ngắn hơn dùng chữ đó. Có người thích ghi thẳng bằng ngôn ngữ đích để nói luôn. Miễn là đọc lại nhanh và không nhầm.
Có bạn hỏi dùng máy tính bảng được không. Được, nếu bạn quen bút cảm ứng. Mình vẫn dùng sổ gáy lò xo ở cạnh trên, khổ nhỏ hơn A5 một chút, kẻ một đường dọc giữa trang. Lật nhanh, không lo hết pin, không có thông báo nào nhảy lên giữa buổi họp. Bút thì bút bi trơn, mực ra đều, luôn mang theo cây thứ hai.
Còn câu “bao lâu thì thành thạo”, mình chỉ nói được trải nghiệm của mình: luyện đều chừng vài tháng thì ký hiệu bắt đầu thành phản xạ, nhưng tới giờ, sau mỗi buổi dịch thật mình vẫn còn chỗ để sửa. Nếu muốn đọc thêm phương pháp, tài liệu của AIIC và giáo trình của các khoa phiên dịch là chỗ đáng lật.
Cuốn sổ cũ kia mình giữ lại không phải vì kỷ niệm đẹp. Thỉnh thoảng giở ra, nhìn trang thứ ba kín chữ, mình lại nhớ: ghi ít mà đúng chỗ.
